Terça-feira, 28 de Setembro de 2010

HUNDREDS PROTEST IN EAST TIMOR OVER GAS PLAN

.

NZ NEWS – AFP - 28 september 2010

DILI, Sept 28, 2010 (AFP) - - About 400 protesters shouted anti-Australia slogans Tuesday as officials from Canberra held talks with their East Timorese counterparts over a troubled joint gas development project.

The student protesters shouted "Australia is a thief" and "Down with Australia" as the the officials arrived for talks on the development of the Greater Sunrise project, witnesses said.

They also carried banners condemning Australian miner Woodside Petroleum, one of the main partners in the field, for treating the East Timorese as "fools" and trying to "steal" the tiny country's energy resources.

East Timor has strongly opposed the Greater Sunrise consortium's proposal to process the gas on a floating platform in the Timor Sea separating the two countries, instead of on East Timorese soil.

East Timor official Francisco Monteiro, who is involved in the discussions, said Dili would not budge from its insistence on an onshore processing centre.

"What's clear is that our government maintains that the pipeline should come into Timor Leste and there's no bargaining on this matter," he said, using the country's formal name.

East Timor, which agreed to split projected multi-billion dollar revenues 50-50 with Australia after a maritime border dispute, has said a floating platform is untested and carries an unacceptably high level of uncertainty.

The joint venture however says the floating platform is the most economically viable option.

The Sunrise Joint Venture comprises Woodside (33.4 percent), ConocoPhillips (30 percent), Shell (26.6 percent) and Osaka Gas (10 percent).

str-aa/smc/dan

Timorese police resume responsibility from UN for key security bodies

.


28 September 2010 – The Timorese national police force today resumed primary responsibility for the fledgling nation’s Immigration Department, Border Patrol Unit and Interpol Office from the United Nations as the gradual transfer of security functions continues.

In a ceremony in the capital, Dili, the Deputy Special Representative of the Secretary-General, Shigeru Mochida, congratulated the Government and people of Timor-Leste for this achievement, and pledge the UN’s continued support to face remaining challenges.

The Immigration Department, Border Patrol Unit and Interpol Office are charged with “critical and often sensitive dealings with foreign countries and nationals by Timor-Leste,” Mr. Mochida noted, “and so their handover to Timorese responsibility today is a most significant occasion.”

Today’s handover of responsibilities from the UN mission (UNMIT) to the Polícia Nacional de Timor-Leste (PNTL) is part of an ongoing process that began last May to help establish a professional and credible police force in the country.

So far policing responsibilities for 10 districts and six units have been handed over to the PNTL, including four districts this month – Liquica, Ermera, Aileu and Manufahi. Only three districts remain under UN policing command.

UN Police (UNPOL) will remain in the districts where the PNTL has resumed responsibilities to monitor, advise and support the national force.

Luis Carrilho, UNMIT Police Commissioner, noted the growing capacity of the PNTL, which is assisted by international police officers coming from more than 40 countries.

“This provides a unique opportunity for PNTL officers to work side by side with their UNPOL colleagues to gain valuable knowledge and experience. We all have the same goal and that is the development of the PNTL into a dedicated and professional organisation,” he said.

News Tracker: past stories on this issue
UN transfers tenth district to Timorese police control
.

ESPERA AUSTRALIA KONPRIENDE POZISAUN TIMOR DADA KADORAS

.

TIMOR EXPOSE – 28 setembru 2010

Dili - Komisaun Konjunta Australia Timór-Leste ba asuntu Tasi Timór tersa feira (28/09/2010) halao sorumutu regular ba dala 28 iha Hotel Arbiru Beach Bebonuk Dili. Sorumutu ne’e atu rona deit Autoridade Nasional Petroleo ho Autoridade Designadu Australia konaba progressu eksplorasaun, eksploitasaun no produsaun iha Area Desenvolvimentu Konjunta Petroleo – JPDA.

“Sorumutu né koalia isu oi-oin inklui mós deskuti konaba agenda kadoras greater sunrise, maibe aban kuarta feira sei diskuti klean liu tan konaba asuntu ne’e hamutuk ho sunrise commission”. Tenik Komisaris Francisco Monteiro.

Maske la esplika klean kona ba pozisaun Australia durante sorumutu né, maibe Francisco Monteiro hateten nia parte espera Asutralia bele komprende posisaun Timor Leste nian atu dada kadoras mai Timór, tamba pozisaun né iha relevansia ho estudu viabilidade.

Sorumutu né konsidera konfidensial no kuaze komisaris husi Australia rezeita atu fo komentaiu ba media.

Asaun Pro Kadoras mai Timor-Leste

Sorumutu regular komisaun konjunta hetan protestu makas husi Front Estudantes Timór-Leste ho sosiedade sivil. Asaun Pro Kadoras mai Timór-Leste halo ho marsa husi eis UNTL to’o Parlamentu Nasional no para iha Hotel Timór, sira mós hato’o petisaun ba Parlamentu Nasional atu fo suporta ba negosiasaun kadoras greater sunrise.(TE)
.

MINISTRA FINANSAS LA TRANSPARENTE FO INFORMASAUN BA PUBLIKU

.
Aniceto Guterres

TIMOR EXPOSE – 28 setembru 2010

Díli - Porta voz bankada parlamentar Fretilin Anicetu Guterres konsidera Ministra Finansas Emilia Pires laiha transparensia ba publiku hodi hetan informasaun kona ba jestaun mina rai nian.

“Ami prokupa tebes ho prosesu ida né tamba né anesan asuntu nasional nian tamba MF Emilia Pires falta tranparensia hodi fahe informasaun ba publiku kona jastaun fundu pertoliferu nian”dehan Aniceto Guterres liu husi deklarasaun bankada parlamentar tersa ne’e(28/09/2010) iha Parlamantu Nasional.

Tuir Nia MF laiha tranparensia relaciona ho peskiza nebé ONG Lao Hamutuk halo durante né kona ba tentativa husi kompania Habrour liu husi kompania seluk ne’ebe representa Kompañia Asian Champion Investment (ACI) Ltd atu foti osan husi funudu minarai nian.

Aniceto hanktuir ONG Lao Hamutuk identifika ona proposta ne’ebe hatama iha MF liu husi presidente kompania refere Datuk Edward hanesan Ministra aprova estadu TL atu deposita millaun ida pontu rua (1.2 ) husi fundu Minarai, tuir proposta né mós sira sei adopta ho depositu funan 7.5 millaun iha tinan ida tan sira sei promote atu entrega fali ho osan 1.2 miloens ba estadu TL no ikus sira fó ba MF iha loron sanulu resin lima atu bele hatan ka aseita proposta refere.

Porta voz ne’e mós akresenta ONG Lao Hamutuk nebe tau matan ba kestaun Mina rai nian hori uluk kedas husu informasasaun dala barak ba BPA no konsellu asesoria no MF kona ba kestaun ida ne’e maibe nunka hetan resposta.

Entretanto Lao hamutuk hateten TL konsege defende an hasoru ema nebe naok osan iha fundu mina rai nian no ida ne’e importante liu hatudu katak Lei no instituisaun ida nebe prosesu klaru kirteria definida no halo desizaun professionalizmu,informa Anicetu.

“Ida ne’e hatudu katak fundu mina rai sei sai tentasaun boot ba ema balun no aban bainrua bele iha ema oi- oin ne’ebe laiha moral atu bele hare osan fundu minarai hanesan osan fasil ida,tenik Nia.

Iha Okaziaun ne’e Fernanda Borges hateten kestaun ne’ebe partidu Fretilin foti ne’e relevante no presija duni atensaun husi Komisaun C Parlamentu Nasional.

“Komisaun C maka tenke hare buat sira ne’e husu informasaun serbsiu hamutuk ba asesores no konseleirus sira ba fundu mina rai nian atu apoiu iha PN ne’e para hare saida maka la’o iha area ida né osan né tama ka latama no ba investe iha nebé dehan Borges.

Tuir Nia komisaun C tenke análiza ho didiak polítika investimentu fundu mina rain nian tamba osan né povu nian.

MF mos tenke esplika ba PN katak saida maka halo atu garante katak osan hotu–hotu nebé kompañía tenke selu ba povu TL ne’e selu duni ka lae,ida né ita laiha garantia ida atu liu husi relatoriu fundu petroliferu nian maske iha duni sosiu deloit maske iha duni buat balun nebé la bele asumi responsabilidade katak lós hotu, neduni hau husu ba Presidente komisaun C atu bele hare situsaun né lalais ita labele tau risku osan,dehan Borges.(TE)
.

UNPOL INTREGA HIKAS PODER BA PNTL

.

TIMOR EXPOSE – 28 setembru 2010

Díli - Komadante Geral UNPOL Luis Carilho hateten prosesu transparensia poder né laos halao iha Timor-Leste deit maibe iha fatin barak tamba tempu to’o ona TL bele asumi fali knar hodi kaer pasta seguransa nian liu-liu ba Polisa Unidade Patrullamantu Fronteira (UPF)

Tuir Nia prosesu transparensia né atu TL rasik bele kontrola rasik ninia Fronteira tasi nian no rai maran ho objektivu bele asegura seguransa rai maran no tasi nian, dehan nia iha Kaikoli tersa feira (28/09).

Garilho hatutan maske intrega ona poder né maibe sei kontribui nafatin atu aju policia imigrasaun sira iha fronteita hodi kontrolu ema nabé tama sai iha neba, karik sira seidauk prontu atu halo servisu mesak “no fiar katak membro PNTL ida né prontu atu lao ba oin ho diak ba povu Timor Leste nian

Iha fatin hanesan komadante Geral da PNTL Longinhos Monteiro hatete ho prosesu tranferensia poder né PNTL bele asumi fali nia knar hanesan seguransa nasaun nian no fiar katak buat hotu sei lao diak iha tempo oin mai

“ita tenke perparadu no ita tenke antisipa atu bele responde saida mak ita atu hasoru mai oin ,no planu ba oin ita bele hetan operasaun nebé diak, ba policia Unidade Fronteira tempo to’o ona atu asegura ita nia rai liliu ita nia rain iha Fronteira halo admirasaun ba iha imi nia posto no admira mos ba imi nia kondisoens hodi kaer UPF hanesan modelu ida nebé diak”dehan Longinhos.

Tempu hanesan Sekretario Estado Seguransa Fransisco Guterres hateten sermonia entrega poder hosi ita polisia Nasoens Unidas ba PNTL marka pasu importante ida tan ba iha dezenvolvementu seitor seguransa ne’e hatudu katak PNTL iha ona kapasidade atu fo seguransa masimu ba povu no nasaun ida né .

“ita tenke fo parabens ba ita nia Polisia nebe ohin hetan fila fali sira nia kna’ar konhesementu, lori seguransa nasional deside ona Policia nasional sai hanesan polisia komunitario iha aktivedade povu loro-loron nian, hodi proteze no defende komunidade”dehan Nia.(TE)
.

Povu Agrikultor Tenke Han Aihan Rasik Labele Depende Fos MTCI

.

MIRO NASCIMENTO – SUARA TIMOR LOROSAE – 28 setembru 2010

DILI - Povu agrikultor hotu tenke hakas a’an kuda aihan rasik, labele depende ba fos MTCI, tamba valor husi ukun an, atu ema Timor oan hotu han aihan rasik laos atu han fali aihan rai seluk nian.

Liafuan ne’e apela husi Ministru Agrikultura no Peskas (MAP) Mariano Assanami Sabino iha edifisiu MAP Komoro, liu ba. Nia hatete, povu agrikultor labele depende hodi han fos MTCI, tanba TL nia rai mos bokur, tamba ne’e timor oan labele tane liman ba hahan husi rai seluk.

Nia haktuir, traktor fahe dadauk, mekanisasi lao dadauk, fila rai gratuitu mos lao dadauk, maibe fos husi liur tama dadauk. Ne’e buat ruma mak lalos, tanba timor oan rasik la fiar katak TL mos iha aihan rasik no ladun han aihan ne’ebe TL iha ona.

“ Ita iha rai bokur nia leten, labele tane liman ba hahan husi rai seluk. Ita labele han deit fos tenke han mos aihan seluk ne’ebe ita iha hanesan aifarina, fehuk, koto, fore no aihan oioin ne’ebe ita iha, maibe ita mak lakohi han hakarak han deit fos ne’ebe depende husi liur nian,” dehan nia.

Aihan ne’ebe husi liur ne’e subsidiu husi governu. Timor oan tenke han aihan rasik, tenke servisu badinas liutan para han aihan rasik, hanesan produsaun batar. Hare husi angka nominal batar iha TL tinan-tinan produs 100 resin mil toneladas. Iha 2009 konsege hasae to’o 134 mil toneladas. Ne’e katak Timor oan hot-hotu han to hela, maibe ema ladun han batar.

Agrikultura laos responsabilidade MAP deit, maibe politiku hotu nia responsabilidade no sidadaun hotu nia responsabilidade, atu dudu agrikultor hodi produs aihan para bele asegura seguransa alimentar.

Iha parte seluk Augusto de Deus hanesan Povu Agrikultura hatete katak nia parte konkorda tebes ho liafuan ne’ebe maka Ministru MAP Assanami koalia, tanba ida ne’e hanesan pasu importante ida, oinsa povu sira bele hakas a’an hodi servisu, atu nunee ema hotu labele depende deit ba produtu rai liur.

“Ita tenki han rasik ita nia aihan ne’ebe ita rasik produs, se ita depende deit hahan husi rai liur, entaun ita nia produtu ne’ebe produs rasik bele sai estraga,” katak nia.

Operador Jose Florindo Maia Distritu Ermera salienta katak, governu liu husi MAP hasae ona produsaun hanesan batar, haree, Fore keli, fore mungu, ho aihan sira seluk tan, tanba ne’e povu maka tenki buka oinsa servisu hamutuk ho MAP atu hasae tan produsaun iha rai laran. Efigenia Babo Martins
.

SUSPENSÃO DO VPM GUTERRES E DO MNE ZACARIAS

.

SAPO TL – 28 setembro 2010

A maioria dos membros do PN deram o máximo apoio ao Primeiro Ministro Xanana Gusmão, para suspender esses dois membros do governo dos seus cargos.

No mesmo lugar, na quinta feira passada, o chefe da bancada PUN, Fernanda Borges, afirmou que tinha sido avisada pela mesa do Parlamento Nacional sobre o assunto.

Na sua maioria, os membros do parlamento nacional declararam que isto é uma das medidas para combater aquilo que chamamos por KKN ( em português Conluio, Corrupção e Nepotismo), afirmou o chefe da bancada do PD, Adriano Nascimento.

A notificação sobre acusação definitiva teve como base a queixa da bancada da Fretilin ao Provedor dos Direitos Humanos e Justiça para poder queixar ao Ministério Público.
.

Ohin Kompañia Woodside Halo Diskusaun Negosiasaun Ho Governu TL

.

JOSEFA PARADA – SUARA TIMOR LOROSAE – 28 setembru 2010

DILI - Kompania Woodside Tersa ohin, hasoru malu ho Governu Timor Leste (TL), liu husi Sekretariu Estadu Rekursu Naturais (SERN), iha Hotel Timor hodi halo diskusaun konaba negosiasaun Greater Sunrise (GSR).

“Reprezentante husi Kompania Woodside sei mai halo diskusaun konaba negosiasaun GSR hamutuk ho Governu nomos kompania Timor oan hodi diskuti prosesu negosiasaun ne’e dala ida tan, tanba negosiasaun ne’e fulan tolu halo dala ida”, informa SERN, Alfredo Pires ba Jornalista sira iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL).

Alfredo hateten, TL sei mantein nafatin pozisaun, katak Greater Sunrise tenki mai TL.“ Ida ne’e hanesan prosesu ida ne’ebé fulan tolu-tolu akontese, ida ne’e ita diskute asuntu hotu, ba asuntu riku soin Greater Sunrise ita tenki negosia, ne’e formalmente estruturas”, nia esplika iha prosesu negosiasaun ne’e, katak Alfredo sei hare’e liu ba iha area konzunta, komisaun konzunta, nomós sunrise komition.

“ Karik pontus balun hau seidauk refere, tanba ne’e asuntu negosiasaun nian i ita sei foti nafatin. Mais enzeral TL mantein ita nia pozisoens no mos aprezentasaun oituan konaba rezultadus sira ne’ebe mak ita foin hetan ita nia obsaun”, nia komenta.

Nia tenik katak, importante mak TL prontu aprezenta atu depende ninia obsaun. “ Woodside uluk mantein maka’as LNG Floting. Mais TL nia pozisaun ne’e fiksu, tamba ne’e TL sei la fo ninia pozisaun, ne’e hanesan prosesu dinamika ida TL sei kontinua”, hakotu nia . Efigenia Babo Martins
.

NEGOSIASAUN GSR, ESTUDANTE HALAO ASAUN SUPORTA GOVERNU

.

JOSEFA PARADA – SUARA TIMOR LOROSAE – 28 setembru 2010

DILI - Estudante Universidade Nasional Timor Lorosae (UNTL) hamutuk ho universidade hotu iha kapital Dili, halao asaun demonstrasaun pasifka hasoru Woodside, hodi fo suporta governu Timor Leste (TL) atu dada Griter Sun Rise (GSR) mai Timor.

Asaun ne’ebe halao durante loron 2 hahu ohin no aban (28-29/9), ho objektivu atu suporta governu, dada GSR mai TL, tamba mina ne’e TL nian, laos parte ba Australia. Tamba ne’e sira husu ba Australia atu respeita soberania nasaun TL. Asaun ne’e rasik alende paritisipa husi estudante sira, inklui mos grupu arte marsiais, nomos joventude husi bairo-bairo. “ Ami halo asaun, hato’o ami nia ejijensia, suporta governu dada mina GRS mai TL,” hatete komisaun organizadora Nolasco Mendes ba Jornalista iha Kumpus UNTL.

Asaun ne’e rasik katak Nolasco, inisiativa husi estudante hodi fo suporta ba governu atu dada mina mai TL, nudar Timor oan rasik, asaun ne’e mos atu defende riku soin Timor nian.

Iha fatin hanesan estudante Unversidade Dili Institute of Technology (DIT) Mateus Casmiro Martins hatete, governu iha interese atu dada mina mai TL, tamba ne’e entidade hotu tenki fo suporta ba governu atu defende riku soin Timor nian. Hanesan estudante Timor oan sira fo apoiu tomak ba governu, tamba desde uluk Timor luta ba ukun a’an atu goza nia riku soin rasik nebe iha rai laran no lakohi ema seluk atu goja lisuk riku soin iha nasaun ne’e.

Nune’e mos estudante UNTL Afonso Caciano Ramos hatete, estudante no joventude hotu prontu fo apaoiu ba governu, atu dada GSR mai TL. Apoiu hirak ne’e maka sira hato’o liu husi asaun nebe mak sei halao iha loron 2 nia laran.

“Ami fo apoiu tomak ba governu atu oinsa bele dada ita nia kadoras ou griter sun rise mai TL, ita hare katak uluk kedas governu anterior iha hanoin atu dada mina nebe mak iha tasi laran, temba ne’e riku soin nasaun timor nian,”dehan Afonso.

Negosiasaun nebe halao ho Australia atu dada mina mai iha TL, estudante sira garantia mina sei mai TL, maibe presiza konsensia lider politiku sira nia hanoin hodi halo negosiasaun, importante mak politiku sira servisu hamutuk no liafuan ida deit katak mina GSR tenki maiTL. Timotio Gusmão
.

TIMOR LESTE, INDONESIA, AUSTRALIA TO DISCUSS REFUGEES CENTER

.

PEOPLE’S DAILY - September 28, 2010

Timor-Leste, Indonesia and Australia have agreed to discuss the Australian government's proposal of setting up asylum seekers processing center in Timor-Leste, Radio Timor-Leste quoted a minister as saying on Tuesday.

Minister for Foreign Affairs and Cooperation Zacarias Albano da Costa said foreign ministers from the three countries had met in New York for Australian Prime Minister Julia Gillard's proposal of the processing center.

Da Costa stressed that this proposal is about a regional issue. Therefore, it is important to be discussed trilaterally through the process initiated by Australia in Indonesia.

Source: Xinhua
.

COMPANHIA WOODSIDE IRÁ REUNIR COM O GOVERNO TL

.

SAPO TL – 28 setembro 2010

A Política de trazer o Pipeline de Greater Sunrise para Timor-Leste, que durante este tempo se viu em torno de polémica, despertou a companhia Woodside para um encontro com o governo de Timor-Leste para a discussão deste assunto.

O Secretário de Estado de Recursos Naturais, Alfredo Pires, disse que a Companhia Woodside se irá reunir com o Governo para entregar a sua proposta ao Governo de Timor-Leste. “Veremos qual é a opção que a Woodside irá apresentar. A nossa posição é que o Pipeline tem que vir a Timor” afirmou Alfredo, na segunda feira, 27, em Kaikoli-Díli.

Por outra parte, Juvenal Dias da Organização Não Governamental, Lao Hamutuk, sublinhou que o Pipeline de Greater Sunrise tem que vir para Timor, afim de beneficiar o povo desta querida nação.

“Nós, como membros da sociedade civil, vamos ajudar o governo no desenvolvimento e principalmente em trazer o Pipeline para Timor-Leste", disse Juvenal Dias.

Este activista também salientou que todos nós temos que lutar fortemente para que o Pipeline venha para Timor Leste e evitar que pessoas estranhas se apoderarem das nossas riquezas. (Domingos da Silva/CJITL).
.

PORTAL ENSINA PORTUGUÊS

.

SAPO TL – 28 setembro 2010

A Ciberescola é o mais recente projecto do Ciberdúvidas, para ensinar Português aos alunos de todos os níveis de ensino, mas também àqueles que o estudam como segunda Língua. O portal é totalmente gratuito e começa a funcionar esta terça-feira.

Um professor de Português virtual, a qualquer hora, e à distância de um clique. É este o conceito da Ciberescola, um portal que inclui exercícios interactivos para os alunos dos vários níveis de ensino - do 1.º ao 12.º ano.

O serviço é totalmente gratuito e não é necessário fazer o download de qualquer ferramenta informática. Para o usar, só é preciso um computador com internet e um registo, que pede apenas um endereço de e-mail e uma palavra-passe.

Depois, é só começar a fazer as diferentes fichas com exercícios que cumprem os programas de Português em vigor.

«O servidor atribui uma pontuação às respostas, corrige os erros e faz um arquivo dos resultados», explicou ao SOL a coordenadora do Ciberdúvidas, Ana Martins.

Mas os falantes de Português não são o único público-alvo deste site. «Temos uma vertente de Português como Língua Não Materna, que se dirige, por exemplo, a alunos em Erasmus ou a comunidades de imigrantes», lembra Ana Martins, garantido que os temas escolhidos foram «os mais neutros» para chegar ao maior número possível de idades e níveis culturais.

Outro dos alvos da Ciberescola serão os professores. «É através deles que queremos chegar aos alunos».

No portal, os docentes poderão encontrar fichas e exercícios completamente originais, para serem usados nas aulas em computadores ou em quadros interactivos.

O projecto é uma iniciativa do Ciberdúvidas, mas o Ministério da Educação já está em negociações para adquirir os direitos desta aplicação. «Quando as negociações estiverem concluídas, a Ciberescola vai estar, por exemplo, no Portal das Escolas», esclarece Ana Martins.

FONTE: SOL
.

Paulo Unes Pereira: Corpo de Defensor Público chega ao Brasil na quarta-feira

.

JUSBRASIL – 28 setembro 2010

Será cremado em Contagem, Minas Gerais, nesta quinta-feira à tarde, o corpo do Defensor Público Federal Paulo Alfredo Unes Pereira, de 37 anos. Unes faleceu na semana passada no Timor-Leste, quando participava de missão humanitária do Brasil naquele país. Seu corpo chega a São Paulo por volta das 17h da quarta-feira e será levado para a cidade mineira de Lavras, onde nasceu, para homenagens póstumas, antes de ser cremado.

Paulo Unes era o representante da Defensoria Pública da União (DPU) no Projeto de Cooperação Técnica Brasil/Timor-Leste na Área da Justiça, com a participação da Agência Brasileira de Cooperação (ABC/PNUD), que executa o Plano de Apoio à Reestruturação do Judiciário no Timor-Leste. Ele assumiu a missão no mês passado, substituindo o Defensor Público Federal Afonso Carlos Roberto do Prado.

O Defensor Público Federal ainda receberá uma homenagem pelo governo de Timor-Leste no aeroporto da capital, Dili, nesta terça-feira de manhã, quando o corpo será levado para Cingapura e de lá para o Brasil. A Ministra da Justiça daquele país, Lúcia Lobato, está organizando pessoalmente a homenagem, da qual devem participar o Presidente Ramos Horta e o Primeiro Ministro Xanana Gusmão.

Paulo Unes praticava esporte na Embaixada dos Estados Unidos em Díli quando se sentiu mal. Apesar de receber assistência médica imediata, ele não resistiu ao infarto fulminante. Ele deixa viúva Samantha Pereira, que o acompanhava na missão. Todas as providências para o traslado do corpo estão sendo tomadas pelo Ministério de Relações Exteriores do Brasil, pelo Ministério dos Negócios Estrangeiros do Timor-Leste e pela Organização das Nações Unidas.

Nota de Pesar

O Defensor Público-Geral Federal, José Rômulo Plácido Sales, divulgou nota de pesar pela morte de Paulo Unes, que foi Defensor Público-Chefe da Defensoria Pública da União em Minas Gerais (DPU/MG) e no Distrito Federal (DPU/DF). A nota presta solidariedade à família de Unes e reconhece o valor do trabalho que prestou à causa da DPU, onde ingressou em 2001 e alcançou o topo da carreira como membro da Categoria Especial.

Nota de falecimento
Nota de pesar referente ao falecimento do Defensor P...
Prefeita de Lavras decreta luto oficial no município
» ver as 6 relacionadas

Extraído de: Defensoria Pública da União
.

LOLOS IHA FRONTEIRA, FUSO 11 PRENDE IHA KASAIT

.
Kareta Fuso hirak ne’e mak CCI-TL prende, tanba diskunfia hatama sasan illegal ne’ebe la tuir invoice ne’ebe iha. - STL/OSCAR SALSINHA

MIRO NASCIMENTO – SUARA TIMOR LOROSAE – 27 setembru 2010

RAI hun komesa mean dau-daun iha loro monu. Monu fuik ai-laran sa’e ona ai-tutun. Rai hun nakaras ona. Loro matan mos halis dau-daun. Oras iha uma nian hatudu ona Tuku 18:00 Otl. Teki-teki, kareta fuso bo’ot 11 nadodon husi parte fronteira Batugade nian komesa tama iha area Kasait, Liquiça.

Kareta fuso hirak ne’e falun metin ho lona nadodon loke ahi husi dook. Ema ida la hatene no la bele hateke borus saida mak kareta hirak ho numeru matrikula Timor Osidental nian ne’e tula. Maibe, antes ne’e informasaun mak tama ona iha autoridade Camara Comerçio no Industria Timor Leste (CCI-TL) nia futar tilun, katak kareta hirak ne’e tula sasan illegal.

Ho informasaun hirak ne’e, autoridade CCI-TL, ne’eber lidera dereitamente husi Vise Prezidenti CCI-TL ba asunstus Rekursu Naturais no Minarais, Ricardo Cardoso Nheu, buka hatene kedas hodi hein kareta fuso hirak ne’e.

Mesmu foin diskunfia katak, kareta hirak ne’e hatama sasan illegal, Ricardo Nheu Cs hola inisiativa prende kedas kareta ne’e iha Kasait nian hodi buka provas ba informasaun ne’ebe CCI-TL simu.

“Durante ne’e ami rona informasaun katak fuso hirak ne’ebe agora ami prende ne’e hatan bei-beik sasan illegal no la tuir invoice ne’ebe iha. Ne’eduni ami tenke prende no lori ba iha Polisia atu halo prosesu tuir lei ne’ebe iha,” informa Ricardo Nheu ba STL wainhira prende hela kareta fuso 121 ne’e iha Kasait, Liquiça, Sesta (24/9).

Hafoin prende kareta fuso ne’ebe tama husi Fronteira Batugade nian ne’e, lori hikas kedas ba Kuartel Polisia Nasional Timor Leste (PNTL) Distritu Dili iha Kaikoli, hodi halo inspesaun no krocek ba invoice ne’ebe iha.

Kareta hirak ne’e agora detenin hela iha Polisia Distritu Dili, Kaikoli, hodi hein prosesu inpesaun no hetan seguransa metin husi Polisia Taks Force, Dili.

Informasaun ne’ebe iha katak, kareta fuso hirak ne’e hatama sasan nesesidade baziku tuir invoice ne’ebe iha. Maibe, husi sasan lubuk hirak ne’e diskunfia forte subar tua ho sasan balun ne’ebe la alista iha invoice.

Ricardo Nheu hateten, CCI-TL moris atu buka oinsa dezenvolve nasaun ida ne’e ba future. Ne’eduni, ba ema sira ne’ebe mafia bisnis ilegal, lakohi selu impostu ba nasaun ida ne’e konsidera katak “naok” nasaun. Tanba ne’e, tenke halo prevensaun no halo inspesaun para krocek ba invoice.

Invoice husi kareta fuso hirak ne’e, CCI-TL aprezenta ona ba iha Komadante Polisia Distritu Dili, Superintendente Xefi, Pedro Belo, atu nune’e bele halo prosesu inspesaun.

Ricardo dehan, atuasaun ne’ebe CCI-TL halo hodi prende kareta fuso ne’e la’os atu hanoin at ou atu taka dalan ba iha maluk investores sira mai TL, maibe prevene manobra importador sira nian ne’ebe hatama sasan seluk, mass hakerek iha invoice sasan seluk fali.

Iha fatin hanesan, membru Komisaun Fiskalizasaun CCI-TL nian, Hercio Maria das Neves Campos mensiona katak, maneira hatama sasan husi Timor Osidental mia Dili la tuir invoice ne’e akontese bei-beik ona. Maibe, atuasaun CCI-TL nian ne’e foin badahuluk no atu hatudu katak, CCI-TL la konsiente ema hirak ne’ebe halo manobra aat ne’e.

Hercio husu ba governu atu hare no kontrola ema sira ne’ebe halo mafia ba sasan hirak ne’ebe tama sai ne’e. Karik, governu AMP ida ne’e lakohi intervein mak, sei hafoer no keose governu AMP nian oin ba rai.

Observasaun jornalista STL nian wainhira akompaina kareta fuso 11 husi Kasait to’o iha Polisia Distritu Dili katak, sufer sira hakfodak tebes bainhira CCI-TL prende kareta.

Iha momentu ne’e, sofer balun deretamente kontaktu kedas ema bo’ot balun ne’ebe durante involve iha laran, maibe husi CCI-TL la fo fatin ba mafia hirak hanesan ne’e. Tanba hahalok hanesan bele destroe nasaun.

Ho atuasaun CCI-TL nian ne’e hamosu duvida bo’ot ba komunidade lubuk hira ne’ebe mos asiste dereitasmente asaun ne’e. Komunidade sira preokupa katak, tansa mak fuso hirak ne’e bele lolos iha fronteira Timor nian, pada hal, sasan barak mak la tuir lista iha invoice.

“Hau nia preokupasuan mak keta halo autoridade sira Alfandega sira simu ona buat ruma karik. Basaa, sasan barak la tuir lista invoice maibe Alfandega husi liu. Ne’e sai pontu interogasaun bo’ot ba hau kona ba servu Alfandega nian iha Fronteira Batugade,” Antonio Ximenes, nudar komunidade espresa nia hanoin ne’e. car
.

PNTL IHA BAZE SOFRE LIMITASAUN

.

MIRO NASCIMENTO - SUARA TIMOR LOROSAE – 27 setembru 2010

DILI - Komisaun B Parlamentu Nasional ba Negosiu Estranjeiru, Siguransa no Defeza, identifika katak, ajente Polisia Nasional Timor Leste (PNTL) iha sub distritu no distritu, kontinua sofre limitasaun ba ekipamentus no nesesidade selu-seluk tan.

Fiskalizasaun komisaun B nian husi 2008 to’o 2010 ba programa governu iha distritu 7 identifika katak, maske iha alokasaun orsamentu tinan-tinan ba Sekretariu Estadu Siguransa (SES), lilu-iu ba instituisaun PNTL, maibe ajente polisia sira infrenta nafatin menus ekipamentus ba operasaun PNTL, hanesan, transporte, komputador no radio komunikasaun.

Distritu 7 ne’e mak Ermera, Oecusse, Lautem,Aileu, Liquisa, Manatuto, ho Bobonaro. Nomos ba sub distritu Railaco, Gleno, Ermera, Hatulia, Letefoho ho Atsabe.

Komisaun B iha sira nia relatoriu Jornal Parlamentar (JP) akresenta katak, iha Distritu Oecusse, diriji husi deputadu Paul Martins nota katak, normalmente situasaun iha fronteira la iha problema. Maibe, iha postu polisia UPF Sakato infrenta menus transporte, lampra atu uza iha kalan, no membru polisia limitadu tanba nain ualu (8) deit, hodi labele halo patrolha iha area tomak.

Kondisaun hanesan akontese iha linha frontera Citrana, Oecusse. No uma ne’ebe polisia UPF hela, halo husi du’ut. Nune’e mos iha distritu Lautem, deputadu sira ba halo fiskalizasaun iha estasaun polisia iha Luro, Moro no Ilomar. Problema ne’e be komisaun simu barak liu konaba fasilidades ne’ebe menus atu fasilita polisia nia knar, hanesan eletrisidade, telephones no vensimentu ki’ik.

Distritu Aileu, fatin ne’ebe komisaun vitiza maka Liquidoe, sentru siguransa sivil Aileu, sentru Bombeirus Aileu, Komando Jeral PNTL Aileu, estasaun polisia Remexiu no estasaun polisia Laulara. Iha neba problema menus ba ekipamentus, hanesan radio komunikasaun, linhas eletrisidade, no linha telephone.

Iha Distritu Liquiça infrenta mos problema hanesan. Maibe, sujere liu atu iha sela prizaun preventiva hodi kastigu ema ne’ebe involve krimi no konta bandu. Distritu Bobonaro husu atu aumentu numeru polisia iha postu Tunu bBbi, infrenta mos problema limiti ba fasilidades.

Komisaun nia fiskalizasaun iha Manatuto ba sub distritu Laclo, Laclubar, Laleia no Barique. Ne’ebe infrenta problema hanesan. qdy
.

MINISTROS TIMORENSES SOB SUSPEITA

.
José Luís Guterres e Zacarias Albano da Costa

RÁDIO RENASCENÇA – 28 setembro 2010

Constitucionalista Pedro Bacelar Vasconcelos diz que Parlamento timorense terá mesmo de suspender os dois políticos - José Luis Guterres e Zacarias da Costa podem ser suspensos dos cargos que ocupam no Governo de Timor Leste - Zacarias da Costa rejeita todas as acusações

O primeiro-ministro de Timor-Leste, Xanana Gusmão, quer suspender o seu “número dois”, José Luis Guterres, e o ministro dos Negócios Estrangeiros, Zacarias da Costa, por suspeitas de enriquecimento ilícito e abuso de poder.

Zacarias da Costa, em entrevista à Renascença, rejeita todas as acusações, diz que este poderá um caso de perseguição política e mostra-se disponível para colaborar com a Justiça.

“É a primeira vez que encaro uma acusação desta natureza. Estou simplesmente surpreendido, porque apenas assinei uma ordem de pagamento para pagar à senhora, porque tinha os documentos em ordem. Não fui eu que a nomeei, nem fui eu que fiz o despacho de nomeação com os salários, limitei-me simplesmente a autorizar o pagamento e, se é por isso que vou ser acusado, estou pronto para me defender no Tribunal”, afirma o chefe da diplomacia de Díli.

A Procuradoria-Geral da República timorense instaura um processo crime que acusa Zacarias da Costa e José Luis Guterres de enriquecimento ilícito e abuso de poder, um caso punível com dois a quatro anos de prisão.

O primeiro-ministro Xanana Gusmão enviou uma carta ao Parlamento dando conta da dedução definitiva da acusação que, de acordo com a Constituição timorense, terá efeitos suspensivos dos governantes em causa.

Na base acusação está a nomeação de uma funcionária para a missão de Timor-Leste junto das Nações Unidas, em Nova Iorque, durante o anterior Executivo timorense e revogada por Zacarias da Costa três meses após a sua nomeação, em Agosto de 2008.

Entre os partidos políticos as opiniões dividem-se quanto à interpretação da Constituição, sobre se esta impõe ou não a suspensão automática dos dois ministros acusados pela Procuradora-Geral da Republica.

Para o constitucionalista Pedro Bacelar Vasconcelos, que ajudou a elaborar a Constituição timorense, o Parlamento terá mesmo de suspender os dois políticos, porque a moldura penal é superior a dois anos.

ENTREVISTAS AUDIO RR
Zacarias da Costa rejeita todas as acusações - Constitucionalista Pedro Bacelar Vasconcelos diz que Parlamento timorense terá mesmo de suspender os dois políticos (direita da página RR)
. .

Levantamento de imunidade pelo PN a ministros divide políticos e juristas

.

MSO – LUSA - 27 setembro 2010

Díli, 27 set (Lusa) -- Políticos e juristas timorenses dividem-se na interpretação da Costituição, sobre se esta impõe ou não a suspensão automática dos dois ministros acusados de crimes de enriquecimento ilícito e abuso de poder pela Procuradoria.

Conforme a Lusa anunciou, o primeiro ministro Xanana Gusmão dirigiu uma carta à mesa do Parlamento Nacional, comunicando que havia sido deduzida acusação definitiva contra dois membros do seu executivo, o seu vice primeiro ministro José Luís Guterres, e o ministro dos Negócios Estrangeiros, Zacarias da Costa.

Na carta, Xanana Gusmão citava o artigo 113º da Constituição, sobre a responsabilidade criminal dos membros do Governo, o qual no seu primeiro ponto determina a suspensão de funções quando está em causa um crime punível com prisão superior a dois anos, mas faz depender de decisão do Parlamento, se o crime corresponder a pena inferior a dois anos.

O facto da acusação, proferida pela Procuradora-Geral da República, se reportar a uma moldura penal que pode ir de um a quatro anos, está a gerar um debate, com uns a defenderem que o Parlamento é que deve decidir da suspensão dos dois governantes, porque a pena mínima é inferior aos dois anos, e outros a dizerem que a suspensão é automática, porque a pena pode ultrapassar os dois anos.

Agostinho Tara, líder da bancada do Partido Social-democrata (PSD), a que preside um dos ministros, Zacarias da Costa, considera a "carta de suspensão" inválida, por não estar acompanhada da acusação da Procuradoria, limitando-se a referir os crimes de que são acusados.

"Eu penso que a carta de suspensão que o primeiro ministro enviou para o Parlamento Nacional não é válida, porque não está completa com a acusação da Procuradoria-Geral", disse à Lusa, anunciando que votará contra a suspensão, se a questão for votada em plenário, já que o mesmo não está na posse de informação suficiente para suspender os dois membros do executivo timorense.

Posição diferente é a assumida pelo líder da bancada do PD, Adriano do Nascimento, o qual considera que o primeiro ministro "está de parabéns pela vontade política que demonstrou de querer combater a corrupção no país".

Inácio Moreira, da bancada da FRETILIN, considera que é o Parlamento que se deve pronunciar e que a mesa deve promover o debate em sessão plenária com a máxima brevidade.

"A mesa do Parlamento Nacional ainda não o anunciou, e temos que esperar. Ainda vai agendar e depois promover o debate para retirar a imunidade a estes dois membros do governo.

"Acho que a decisão deve ser coletiva e temos de estar conscientes para ver e decidir se eles têm de enfrentar e responder ao Tribunal", disse.

Para o presidente do partido Kota, Manuel Tilman, deve ser o Parlamento a decidir, mas a acusação da Procuradoria "é o melhor sinal, indicativo de que a remodelação do governo é urgente" e que Xanana Gusmão deve ver que "há mais gente capaz no país sem serem aqueles senhores".

Fernanda Borges, do PUN, salienta que, "pela primeira vez, o Parlamento "vai ter de tomar as posições necessárias" e "a Aliança da Maioria Parlamentar (AMP) tem de decidir o que é mais importante para o país: preservar os seus membros do Governo ou combater a corrupção e levar a Tribunal quem está acusado".

***Este texto foi escrito ao abrigo do novo Acordo Ortográfico***
.

DOIS SOLDADOS AUSTRALIANOS JULGADOS PELA MORTE DE CÍVIS

.

MV – LUSA - 27 setembro 2010

Sydney, 27 set (Lusa) -- Dois soldados australianos, estacionados no Afeganistão, que vão ser julgados por homicídio involuntário, na sequência de um ataque que vitimou cinco crianças, emitiram hoje um comunicado para expressar pesar pela morte de mulheres e crianças.

Segundo o Sydney Morning Herald, que cita especialistas em história militar, é a primeira vez que soldados australianos são julgados pela morte de civis.

O principal diário australiano adianta que os ex-membros do grupo especial de operações militares (Special Operations Task Group) australiano dispararam em resposta a tiros de um alegado rebelde talibã, na província de Uruzgan.

Os soldados lançaram de seguida granadas que mataram o rebelde e cinco crianças, das quais dois bebés.

No decorrer do ataque ficaram também feridas mulheres e crianças.

Por sua vez, os acusados afirmam estar "profundamente dececionados com a decisão do diretor da Procuradoria da Justiça Militar.

"Vamos defender-nos com todas as nossas forças contra as acusações", afirmam os dois soldados, distinguidos por "A" e "B".

"As palavras nunca expressarão adequadamente o nosso pesar pela morte de mulheres e crianças e pelas pessoas feridas no incidente de 12 de fevereiro de 2009", escreveram.

"Estávamos a arriscar as nossas vidas para proteger essas pessoas. Contudo, não deve ser esquecido que as baixas foram causadas pelo ataque tresloucado de um rebelde que disparou contra nós (...) a partir de uma sala onde sabia haver mulheres e crianças", adiantam.

O "ato do rebelde obrigou-nos a tomar uma decisão em segundos, sob fogo, que quase certamente salvou a vida dos nossos colegas soldados australianos e afegãos.

Os soldados australianos enfrentam várias acusações, entre as quais de homicídio, conduta perigosa, incumprimento de uma ordem legal geral e conduta prejudicial, segundo o brigadeiro Lyn McDade, diretor da Procuradoria de Justiça Militar da Austrália.

Um dos três soldados, que se encontram atualmente noutro país, será julgado quando regressar à Austrália.

Lyn McDade disse não saber se os três enfrentarão as mesmas acusações.

*** Este texto foi escrito ao abrigo do novo Acordo Ortográfico ***
.

EMBAIXADOR RESIDENTE EM SINGAPURA JÁ INICIOU FUNÇÕES

.

MSO – LUSA – 27 setembro 2010

Díli, 27 set (Lusa) - O Ministério dos Negócios Estrangeiros de Timor-Leste anunciou hoje o início de funções de Roberto Sarmento de Oliveira Soares como embaixador em Singapura, o primeiro diplomata residente de Timor-Leste naquele país.

O embaixador Roberto Soares é acompanhado por Cesaltina Ximenes Belo Magno como segunda secretária da embaixada.

Segundo o embaixador Roberto Soares, a criação da Embaixada de Timor-Leste em Singapura foi uma decisão estratégica, correspondendo à "reflexão profunda do interesse nacional e do compromisso e visão de Timor-Leste em continuar a estabelecer e desenvolver relações de amizade e parceria com a República de Singapura".

Timor-Leste tem vindo a dar prioridade à abertura de representações permanentes nos países que integram a ASEAN, como é o caso de Singapura, na perspetiva da adesão àquela organização.

Roberto Soares era Diretor Nacional para a Cooperação e Integração Regional do MNE e antes exerceu funções de conselheiro na embaixada de Timor-Leste na Indonésia.

*** Este texto foi escrito ao abrigo do novo Acordo Ortográfico ***
.

XANANA GUSMÃO PUXA O TAPETE A MEMBROS DO SEU EXECUTIVO

.

JORNAL DE S. TOMÉ – 27 setembro 2010

O Primeiro Ministro Xanana Gusmão apresentou no Parlamento Nacional um pedido de suspensão da imunidade relativo ao Vice-PM José Luís Guterres e ao Ministro dos Negócios Estrangeiros Zacarias da Costa, devido a um caso de alegado abuso de poder por parte dos membros do executivo.

O caso remonta a 2006, altura em que José Luís Guterres, então Embaixador nos EUA, terá alegadamente abusado da sua posição para garantir à sua esposa, Ana Maria Guterres, uma colocação naquela representação diplomática. Segundo a acusação do Ministério Público timorense, esta situação de abuso de poder terá sido consumada em 2009, quando Zacarias da Costa, actual Ministro dos Negócios Estrangeiros, autorizou o pagamento dos honorários à esposa de Guterres.

Quer José Luís Guterres, quer Zacarias da Costa encontram-se ainda em Nova Iorque com o Presidente Ramos Horta, onde participaram na Assembleia Geral da ONU.

O pedido de suspensão apresentado por Xanana Gusmão está datado de 15 de Setembro, tendo sido rodeado de um secretismo pouco habitual na política timorense. Segundo o Timor Digital conseguiu apurar, nem José Luís Guterres, nem Zacarias da Costa tiveram conhecimento da iniciativa do Primeiro-Ministro. O pedido de suspensão de imunidade agora apresentado poderá levar a que ambos os titulares sejam suspensos de funções até ao final do julgamento, situação que, na prática, os exclui do actual executivo, já que as próximas legislativas serão já em 2011.

Este novo caso surge duas semanas após a demissão do ex-Vice Primeiro Ministro Mário Carrascalão, devido a alegadas incompatibilidades com Xanana Gusmão. Os partidos de oposição timorense já classificaram este novo caso envolvendo a actuação de Xanana como uma “ameaça à estabilidade governativa” do executivo.

Em Março de 2010, Zacarias da Costa, Ministro dos Negócios Estrangeiros e líder do PSD, um dos partidos que compõem a Aliança de Maioria Parlamentar, ameaçou abandonar as suas funções depois de publicamente desautorizado pelo Primeiro Ministro. Já em Setembro deste ano, Xanana Gusmão, em congresso do CNRT, partido de que é líder, defendeu publicamente a sua indisponibilidade para governar em nova coligação após as legislativas de 2011.

(c) PNN Portuguese News Network
.

Visita de Ramos Horta a Portugal inclui encontros com Cavaco Silva e Sócrates

.

NOTÍCIAS LUSÓFONAS – 27 setembro 2010

O chefe de Estado timorense inicia terça-feira uma visita de trabalho de oito dias a Portugal, em que será recebido pelo seu homólogo português, reunir-se-á com o presidente do parlamento e o primeiro-ministro, e manterá encontros com empresários.

José Ramos-Horta, que chegou hoje de manhã a Lisboa proveniente de Nova Iorque, onde interveio na sessão de abertura da 65ª Assembleia Geral das Nações Unidas, tem ainda agendada uma reunião com o secretário executivo da Comunidade dos países de Língua Portuguesa (CPLP), Domingos Simões Pereira.

O encontro com o Presidente Aníbal Cavaco Silva realiza-se dia 4 de Outubro, data em que receberá o colar da Academia das Ciências, proferindo em seguida uma comunicação sobre “A Emergência do Oriente”.

No mesmo dia, Ramos-Horta reunir-se-á com o presidente da Assembleia da República, Jaime Gama, e com o primeiro-ministro, José Sócrates.

Ao longo da visita de trabalho, o presidente timorense desloca-se a Paredes, onde inaugurará uma escola e uma estátua de José Cutileiro, e será alvo de uma homenagem em sessão solene promovida pelo município.

A visita termina no dia 5, com partida para Bruxelas.
.

ENSINEM HISTÓRIA A RAMOS HORTA

.

ORLANDO CASTRO – NOTÍCIAS LUSÓFONAS

De visita a Portugal, o presidente timorense precisa de quem lhe diga que Cabinda está ao mesmo nível do Saara e de Timor-Leste. Mas esses não serão, com certeza, Cavaco Silva e José Sócrates

O chefe de Estado timorense já se encontra em Portugal para uma visita de trabalho de oito dias. Entre outros, José Ramos-Horta terá encontros com o seu homólogo português, Cavaco Silva, com o presidente do Parlamento, Jaime Gama, e com o primeiro ministro, José Sócrates. No dia 4 de Outubro, Ramos-Horta receberá o colar da Academia das Ciências, proferindo em seguida uma comunicação sobre “A Emergência do Oriente”.

Do programa oficial da visita não consta, tanto quanto é público, nenhuma aula de História. O que é pena. Certamente que seria útil a Ramos-Horta aprender um pouco mais sobre esta matéria, não precisando sequer de recuar muito.

Mostrando alguns conhecimento dos tempos modernos, o também Nobel da Paz, considera que Marrocos deve honrar os compromissos que assumiu com a comunidade internacional para realizar o referendo no Saara Ocidental.

Mais ignorante está, no âmbito da Lusofonia, ao não ter visão, ou conhecimentos, sobre o que se passa na colónia angolana de Cabinda.

Será que alguém o pode elucidar? Ou será que Ramos-Horta pensa como o seu homólogo português, Cavaco Silva, que Angola vai de Cabinda ao Cunene?

É que pensar assim... também pensava a Indonésia quando considerava que Timor-Leste era uma sua província. Certo?

Quando o Presidente da República timorense recebeu as cartas credenciais do novo embaixador da República Árabe Saaraui Democrática (RASD), salientou que “o problema do Saara Ocidental já se arrasta há mais de 30 anos”.

Exactamente. Tal como o de Cabinda que começou em 1975 quando Portugal rasgou os acordos que tinha com o povo de Cabinda. Rasgou-os mas não conseguiu que fossem esquecidos por muitos. Muitos onde, apesar de uma causa semelhante, não consta José Ramos-Horta.

“Timor-Leste libertou-se em 1999 e restaurou a sua independência em 2002, mas a questão do Saara que tem similaridade histórica e à luz do Direito Internacional, continua por ser resolvida”, observou no dia 1 de Junho o Presidente timorense.

E que tal Ramos-Horta pedir ajuda aos seus preclaros assessores, ou aos não meno ilustres anfitriões lusos, para perceber que, afinal, Cabinda está ao mesmo nível do Saara e de Timor-Leste?

É natural que Ramos-Horta não saiba a história de Angola e de Cabinda, ou apenas conheça a versão do regime do MPLA, partido que está no poder desde 1975. Se, por exemplo, os mais altos representantes políticos de Portugal nada conhecem, ou fingem não conhecer, da história do seu país, é natural que o presidente timorense também seja ignorante nesta, como noutras, matérias.

Resta a certeza de que, um dia destes, ainda vamos ver Cavaco Silva e Ramos-Horta, entre muitos outros, entre quase todos, a dizer também que devido a uma mudança no contexto geopolítico, Cabinda não é Angola e o Tibete não é China.
.

"Processo crime contra mim é injusto e politicamente motivado" - MNE

.

DIÁRIO DE NOTÍCIAS – 27 setembro 2010

Lisboa, 27 set (Lusa) - O chefe da diplomacia timorense, Zacarias da Costa, disse hoje à Lusa que o processo-crime instaurado contra ele pela Procuradoria Geral da República é "injusto" e "politicamente motivado".

Contactado telefonicamente pela Lusa em Nova Iorque, onde se encontra a assistir à assembleia geral da ONU, Zacarias da Costa manifestou-se "perplexo, mas sereno" com a abertura do processo-crime de enriquecimento ilícito e abuso de poder, punível de dois a quatro anos de prisão.

Em causa está a nomeação de uma funcionária para a Missão de Timor-Leste junto das Nações Unidas, em Nova Iorque, durante o anterior executivo e revogada por Zacarias da Costa três meses após a sua nomeação, em agosto de 2008.
.

Futebol: TIMOR LESTE 2 - INDONÉSIA 0

.

SAPO TL – 27 setembro 2010

Timor-Leste derrotou a Indonésia por 2-0 e conseguiu a terceira posição no Torneio AFF sub-16 Manahan Stadion, Solo, Central de Java. Timor Leste conseguiu sacudir a pressão de estar a jogar fora e na segunda parte marcar dois golos.

Esta vitória teve a sua quota parte de responsabilidade ao treinador Kim Shin Hwan, de fazer entrar Rogério Sarmento Seran para o lugar de Rifqi bin Salim Attamimi no início do segundo parte . A entrada de Rogério permitiu uma maior movimentação do meio-campo timorense, passando para ala direita Olegário de Araújo. Esta mudança tática reflectiu-se aos 49 minutos da partida, com Nidio Ferreira Alves a inaugurar o marcador.

A equipa indonesia ainda tentou responder mas sofreu novamente um golo aos 55 minutos, da autoria de Rogério Sarmento Seran. O treinador da equipa Garuda ainda tentou inverter o marcador, mas o resultado acabou por ficar 2-0.
.

REZOLVE PROBLEMA ELETRISIDADE, OLIU PEZADU SAI ALTERNATIVA UNIKU

.

MIRO NASCIMENTO – SUARA TIMOR LOROSAE - 27 Setembru 2010

DILI - Sekretariu Estadu Politika Enerjetika (SEPE), Avelino Coelho, hatete atu rezolve problema eletrisidade ne’ebe mate-lakan iha Sidade Dili no fornese eletrisidade ba Distritu tomak, sentru eletrisidade Oliu Pezadu sai alternativa uniku ne’ebe governu AMP tenki foti.

Planu governu atu harii sentru eletrisidade Oliu Pezadu iha Hera ho kapasidade 130mw no iha Betanu ho kapasidade 120mw.

Liu husi diskusaun ho reprezentante ONG sira iha Dili laran, SEPE Coelho dehan, Governu AMP hahu mos ho reforma iha sistema produsaun enerjia eletrika, tanba durante ne’e sistema eletrisidade desentralizadu katak kada Distritu no Sub-Distritu iha jerador rasik, tan ne’e governu hahu planu kria sentru eletrisidade oliu pezadu hodi sai alternativa ida molok dezenvolve sentru eletrisidade alternativa sira seluk.

Iha kapital Dili, SEPE ne’e dehan, hatudu momos katak eletrisidade iha Sentru EDTL-Komoro labele atu atende nesesidade povu ne’ebe aumenta ba bebeik.

Tanba, Coelho dehan, se restorante ka hotel ruma mosu tan presiza atu fornese enerjia eletrisidade ne’ebe estavel no ho folin ne’ebe baratu.

“Governu ne’e hahu ho sentru eletrisidade oliu pezadu hanesan alternativa ba sentru eletrisidade gazoel (uza jerador),” deklara Coelho durante ninia palavra iha inkontru ho membru Organizasaun Naun-Govermental sira iha ONG Forum, Sesta, (24/09).

Coelho informa, oras ne’e dadauk atu produs enerjia eletrisidade 1 kw presiza investe $0.38cent.
Kustu produsaun ne’e, nia hatete, karun liu kompara ho nasaun seluk hanesan Indonesia, Singapura no Vietnam.

“Atu industrializa ita nia rain, presiza kria ona enerjia alternativa ida ne’ebe bele produs enerjia ho kapasidade bo’ot no baratu,” nia afirma.

Nia lembra katak, wainhira governu hahu politika atu implementa sentru eletrisidade Oliu Pezadu, ema barak mak koalia katak se realiza duni sei hamosu impaktu negativu ne’ebe bo’ot ba komunidade hirak ne’ebe besik area konstrusaun.

Tanba, Coelho dehan, ema hotu hanoin katak oliu pezadu ne’e poloenti, maibe ema haluha tiha katak nasaun industrializadus sira hahu husi fontes hirak ne’e.

“Labele obriga ita atu investe hotu ita nia osan husi Tasi Timor ba sentrais renovaves. Se ita hakarak halo pembangkit listrik tenaga surya ho kapasidade bo’ot, ita presiza kustu bo’ot tanba 1 kw deit ita presiza $0.80cent, dala tolu karun liu wainhira ita uza gazoliu,” nia esklarese.

Ba enerjia alternativa sira seluk hanesan hidro-eletrika ne’e baratu liu, maibe ninia konstrusaun presiza tempu ne’ebe naruk, minimu tinan 3.

Nia esklarese tan katak, komponente importante liu iha Sentru Eletrisidade Oliu Pezadu mak rede eletrika nasional, tan ne’e mak oras ne’e dadauk hahu ona harii tore iha fatin balun.

Iha fatin hanesan, membru ONG Luta Hamutuk, Helio Guimaraes, kontinua kestiona impaktu negativu Sentru Eletrisidade Oliu Pezadu ba ambiente.

Tuir nia katak governu lolos tenki hare kestaun ambiental wainhira hakarak harii sentru refere laos deit kestiona.

“Governu la koko atu uza aprosimasaun ambiental nian, maibe uza deit aprosimasan ekonomia,” deklara nia.

Iha fatin hanesan, Responsavel Jeral Farming Study Group, Remegio Laka Viera, deklara mos katak, lolos governu tenki halo estudu mos ba impaktu ambiental ne’ebe sei mosu wainhira implementa Sentru Eletrisidade Oliu Pezadu.

Tanba, nia hatete, esperensia iha nasaun balun hatudu ona katak sentru refere fo impaktu maka’as ba ambiente no provoka mos moras ba komunidade sira ne’ebe hela besik. gin
.

SALVA OJE 2010, STA HAHU IDENTIFIKA PROJETU BO’OT

.

MIRO NASCIMENTO – SUARA TIMOR LOROSAE - 27 Setembru 2010

DILI - Sekretariu Tekniku Aprovizionamentu (STA), oras ne’e, hahu funsiona fali sira nia servisu hodi indetifika implementasaun projetu bo’ot atu salva ejekusaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2010.

“Agora STA hahu funsiona fali atu hare projetu bo’ot sira bele implementa lalais,” informa Vise Ministru Finansas, Rui Hanjan ba jornalista hafoin lansamentu lelaun patrimonia estadu ba sigundu faze iha Balidu Rai- Hun, Sesta (24/9).

Antes ne’e, tuir Hanjan, servisu STA hetan failansu, tanba eis Vice Primeiru Ministru Mario Viegas Carrascalão, la uza funsionariu sira ne’ebe hetan treinamentu no professional iha area aprovizionamentu.

“Momentu ne’e ita hasoru dezafiu, tanba Vice PM Mario la uza funsionariu sira ne’ebe uluk hetan ona formasaun, maibe uza fali funsionariu foun sira nebe seidauk iha koinesementu ba areia aprovizionamentu,” Hanjan esklerese tan.

“Atu hare prosesu lao diak, ami halao hela diskusaun maka’as, ne’ebe buat hotu – hotu intrega ba Konsellu Ministru mak sei desidi,” Hanjan dehan tenik.

Konaba total projetu boot sira ne’ebe seidauk implementa, Vice Ministru Rui Hanjan ladun lembra didiak, maibe tuir nia, tenkniku STA identifika ona.

OJE 2010 total milaun U$837,981.072 iha sigundu simestru ba fulan nen (6) foin atinji 38% ka milaun U$ 318,035,577 no kapital dezenvolvimentu foin atinji 38%, maibe governu sei buka meus atu ejekuta to’o tarjeitu.

Antes ne’e, prezidente Komisaun C Parlamentu Nasuional ba asuntu Ekonomia Finansas no Anti Korrupsaun, Manuel Tilman fo estimasaun katak, OJE 2010 sei la ejekuta to’o tarjeitu (100%.) Ne’e duni, ho orsamentu bo’ot nebe governu tardi atu ezekuta, Tilman estima to’o dezembru bele gasta deit 50%. ego
.

KOMPANIA WOODSIDE SEI HASORU GOVERNU TL

.

DOMINGOS DA SILVA – CJITL – setembru 2010

CJITL flash, Politika dada kadoras Greater Sunrise mai Timor Leste ne’ebe durante ne’e sai polimika fanu Kompania Woodside nia fuan hodi deside sei hasoru malu ho governu Timor Leste hodi halo diskusaun asuntu ne’ebe refere.

Sekretariu Estadu Rekursu Naturais, Alfredo Pires tenik kompania Woodside sei mai halo diskusaun atu bele hatama sira nia proposta mai iha Governu Timor Leste,

“Ita hein deit opsaun saida mak woodside atu aprezenta mai ita maibe ita nia pozisaun mak Pipeline tenke mai Timor” dehan Alfredo, Segunda, (27/09), iha Kaikoli-Dili.

Iha fatin hanesan Juvinal Dias husi Organizasaun Naun Govermental Lao Hamutuk katak kadoras mina rai tenki mai duni Timor para bele fo benefisiu diak ba povu iha rai doben ida ne’e.

“Ami nu’udar sosiodade sivil ajuda Governu ba dezenvolvimentu li-liu atu dada Pipeline mai Timor Leste”, tenik nia.

Ativista ne’e mos hatutan katak Ita hotu tenki luta maka’as atu dada pipeline mai timor leste no labele ema seluk ma moris diak fali ho ita nia riku soin ne’ebe iha. (Domingos da Silva/CJITL)
.

“JANUARIO PEREIRA TENKI HATAN POPULASAUN CIDADE DILI”

.

Written by CJITL Internships - 27 setembru 2010

CJITL flash, Administrador Distritu Dili, Ruben Braz ho nervozu koalia ho reporter Centru Jornalista Investigativu Timor Leste (CJITL) katak Januario Pereira tenki hatan ba populasaun Dili konaba ahi mate loron – loron.

“Hau so hatene katak dadaun ne’e eletrisidade agora dadauk ne’e mate”, dehan Ruben Braz ho oin mean, iha nia edifisiu Matadoru-Dili, Segunda, (27/09).

Tuir nia problema eletrisidade ne’e la’os nia responsabilidade maibe Sekertariu Estadu Eletrisidade de Timor, Januario Pereira.

“Hau laiha relasaun ho eletrisidade mate lakan”, katak Braz. “Sekarik intervista, ba intervista Sekertariu Estadu Eletrisidade”.

Estudante Universidade Nasional Timor Leste (UNTL) husi Fakuldade Sosial Politika, João Barbosa, katak problema eletrisade mate lakan ne’e prejudika sira nia atividade atu estuda.

Tanba ne’e husu ba Januario Pereira atu tau rezolve lalais problema eletrisidade ne’e.

Problema eletrisidade ne’e la’os foin akontese maibe kuaze tinan tolu ona nunka iha solusaun ba asuntu ne’e.

Tuir informasaun ne’ebe espaila iha kapital Dili katak dadaun ne’e kalan-kalan eletrisidade mate tenki mate tanba jerador boot barak mak agora avaria hotu. (Bartolameu, Marcelino, Lucia, Nofelis, Marcelina, Joanina, Jose no Isabel/CJITL Internship)
.

Xanana quer suspender vice-primeiro-ministro e MNE acusados de corrupção

.

PÚBLICO – 27 setembro 2010

O primeiro-ministro Xanana Gusmão está à espera de que o Parlamento de Timor-Leste retire a imunidade ao vice-primeiro-ministro José Luís Guterres e ao ministro dos Negócios Estrangeiros, Zacarias Albano da Costa.

Xanana pediu o levantamento da imunidade daqueles seus colaboradores depois de contra eles terem sido feitas acusações de corrupção e de abuso do poder pela Procuradoria-Geral da República , que deverão levar à sua suspensão dos cargos que ocupam.

Só depois de o Parlamento levantar a imunidade de Guterres e de Zacarias da Costa é que eles poderão ser efectivamente suspensos, explicou o primeiro-ministro.

Este incidente verifica-se três semanas depois do anúncio da demissão do outro vice-primeiro-ministro, Mário Carrascalão, antigo governador, durante os tempos da ocupação indonésia de Timor-Leste, e agora militante do Partido Social Democrata (PSD).

Carrascalão, que estava encarregado de combater a corrupção na administração pública, apresentou a demissão depois de ter entrado em choque com o primeiro-ministro Xanana Gusmão.

O antigo governador considerou que “a corrupção, as cumplicidades e o nepotismo continuam a dominar” em Timor-Leste e que os agentes activos da corrupção “estão a ser protegidos”.
.

“SISTEMA SIGURANSA FRAKU, XINA KABEN HO FETO TIMOR OAN BARAK

.

THOMAS SANCHES – CJITL – 27 setembru 2010

CJITL flash, Politika governu hodi kontrola siguransa ne’ebe fraku iha nasaun foun ida ne’e konsege konvida ema estranzeirus husi nasaun barak ho livre tama mai iha Timor Leste ho fasil.

“Siguransa iha rai laran mak fraku hodi nune’e ema Xina sai nakonu tiha iha TL”, dehan Joaquim Amaral, iha Parlamentu Nasional (PN), Segunda, (27/09).

Realidade ne’e hatudu tanba komunidade husi nasaun Xina dadaun ne’e sai nakonu iha teritoria Timor Leste hahu husi kapital Dili to’o iha area rurais.

Tanba ne’e deputadu husi partidu opozisaun ne’e husu ba governu atu halo kontrolasaun maximu se lae sei prejudika jerasaun TL iha futuru oin mai.

“Ema Xina ne’e pergoju teb-tebes se ita la kontrola ho diak sira sei domina hotu ita”, tenik nia.

Preoukupasaun hanesan mos mai husi deputadu Natalino do Santos husi bankada Conselhu Nasional Rekonstruksaun Timor (CNRT), husu ba governu atu hare’e seriu ba problema ida ne’e.

“Ita hare agora mane Xina kaben ho feto Timor oan bar-barak maibe mane Timor la iha ida mak atu kaben ho feto husi Xina”, dehan nia. “Ita tauk mak ada sesuatu di balik itu”.

Nune’e governu liu-liu parte imigrasaun tenki tau atensaun ba asuntu ne’e hodi labele fo fatin ba ema estrangeirus uza vistu turista maibe halo fali negosiu iha timor leste. (Thomas Sanches/CJITL)
.

FUNSIONARIU MSS HALO KOBRANSA ILEGAL BA MEMBRU IDP’s

.

PEDRO DELFIM – CJITL – 27 setembru 2010

CJITL flash, Prosesu verifikasaun ba uma deslokadus sira ne’ebe diriji husi Ministeriu Solidariedade Sosial (MSS) iha parte kampu deslokadu Igreja Motael deskonfia funsionariu MSS halo kobransa ilegal ba membru deslokadus ne’ebe atu trata dokumentus.

Deputada husi bankada Fretilin, Josefa Pereira katak funsionariu MSS ne’ebe halo kobransa ilegal ba vitima krizi politika militar ne’e mak ho naran kompletu Rosa de Carvalho.

“Husu ba meja Parlamentu Nasional atu to atensaun hodi halo investigasaun ba fusionariu ne’ebe halo kobaransa ba IDP’s wanhira atu halo verifikasaun ba file”, dehan Josefa, Segunda, (27/09), iha Parlamentu Nasiional.

Deputada ne’e mos esplika funsionariu MSS ne’ebe trata membru deslokadus ne’ebe iha uma ho valor osamentu $. 5000 ne’e selu $.50.00 no uma ne’ebe ho valor osan $.4000 maka nia selu $.40.00 ba funsiunariu ne’e.

“File ne’ebe ho valor orsamentu rihun lima (U$ 5000) sei selu U$ 50 (dollar lima nulu) ba file ne’ebe valor orsamentu hat nulu (U$ 4000) sei fo U$ 40 dollar.

To’o nostisi ne’e publika sei esforsu hela atu konfirma ba dirasaun MSS inklui ba funsionariu ne’e rasik. (Pedro Delfim/CJITL)
.

KOMUNIDADE EJIJI JANUARIO PEREIRA REJIGNA AN

.
Januario Pereira

Written by CJITL Internships - 27 setembru 2010

CJITL flash, Problema Manajementu Eletrisidade de Timor ne’ebe ladun efisiente halo populasaun iha Suku Bairopite ejiji ba Sekretariu Estadu Eletrisidade de Timor, Januario Pereira atu rejigna an sekarik laiha kapasidade atu jere instituisaun EDTL.

“Se laiha kapasidade rejigna an para ema seluk bele kaer fali”, dehan Mariano Alvaro Gonsalves, Segunda, (27/09), iha nia Residensia Aldeia Becat, Suku Bairopite-Dili.

Komunidade Suku Bairopite, Mariano Alvaro Gonsalves (57) hasai steitemnetu hirak ne’e tanba durante sai vitima ba EDTL ne’ebe sempre mate lakan iha kapital Dili.

Nia esplika durante ne’e nia sasan elektronika hetan estragus hotu hanesan Radio, Televizão no Komputador, Jelera no Rice Cooker (tein fatin).

Nune’e mos, Julmira Babo (28) husi Aldeia Bacat senti preoukupa ho problema eletrisidade ne’ebe mate lakan iha kapital Dili durante ne’e.

“Eletrisidade mate bebeik impaktu ba ami nia sasan”, dehan nia.

Olinda Barreto nudar komunidade Aldeia Hudi Laran, Suku Bairopite ne’ebe konsege fo nia komentariu mos senti triste tebes ho kondisaun EDTL ne’ebe sempre mate lakan impede atividade oan sira atu estuda kalan.

“Hau nia oan sira labele estuda diak”, katak Olinda. “Agora mate bebeik ami sosa lilin mos karun liu, falun ida $0,50 cent, hau nia oan barak mak uza taun kalan ida dala ruma uza to’o $. 4.00”.

Tanba ne’e husu ba governu liu-liu Sekretariu Estadu Eletrisidade de Timor, Januario Pereira atu tau atensaun ba asuntu ne’ebe refere. (Rosalia, Apolly, Adelino, Ricardinha no Agus/CJITL Internship)
.

PD-PPT Sei Lao Hamotuk iha 2012 Kandidata Lasama ba Prezidente Republika

.
Lasama, ba Prezidente Republika

MIRO NASCIMENTO – SUARA TIMOR LOROSAE - 27 Setembru 2010

DILI – Partidu Povu Timor (PPT), liu husi desizaun koletiva delegasaun sira nian, Sabadu (25/9), nomea Marcelino Magno, nudar lideransa superior PPT.

Nomesaun Xefi Gabinete Prezidente Parlamentu Nasional (PN) Fernando Lasama de Araujo, ba pozisaun nee nudar ponte ba PPT ho PD atu lao hamotuk iha eleisaun jeral 2012.

Hafoin nomeasaun, ba STL Marcelino Magno, hatete nomeasaun ninia nudar lideransa superior PPT nudar ponte ba partidu rua nee atu lao hamotuk iha eleisaun prezidensial no parlamental. “Hau hetan konfiansa nee husi Prezidente PPT, Jacob Xavier, atu sai nudar lideransa superior hodi liga partidu nee ho PD, hau sei iha PD no liman karuk iha PPT nebe aban bain rua sei lao hamotuk,” hatete Marcelino iha sede PPT, Tuana Laran.

Nomeasaun Marcelino ba kargu nee depois iha consensus ida entre delegasaun sira konaba oinsa PPT bele nakloke aan ba partidu sira seluk hodi bele kontribui ba iha prosesu dezenvolvimentu nasaun nee nian.

Desizaun delegasaun sira nian hodi hili Marcelino ba misaun ida nee estratejiku tebes, tanba iha nasaun nebe opta sistema multipartidaria difisil tebes atu manan maioria absoluta iha eleisaun, tanba nee koligasaun mak dalan diak liu ba partidu politik sira.

“Ba ami nee diak tebes, importante, mak respeita malu nudar uma kain ida-idak nebe hakarak lao hamotuk hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu nasional,” hatete Jose delegasaun husi Distritu Aileu.

Nunee mos Mauleto Xefi delegasaun husi Liquica, husu ba Marcelino atu tun ba baze hodi hasosu malu ho militante sira. Prezensa ninian importante atu bele minimize rumoris oin-oin konaba nia pozisaun nudar lideransa PPT no membru PD.

“Hau nia sujestaun mak nee, Senhor Marcelino tenke tun hodi koalia ho membru sira, tanba ami lakoi ema aproveita nomeasaun nee hodi mentaliza ami nia militante sira,” nia hatete.

Nia konfesa katak Mar celino ho Prezidente PD Lasa ma, bei oan husi Prezidente PPT nian, tanba nee nomeasaun Marcelino ba pozisaun nee serteza iha intensaun ida diak atu lori partidu nee ba oin. “Hau pesoalmente, konkorda mesmu ho deskonfia, maibe hau hanoin senhor Marcelino nee Avo Xavier nia bei oan nune emos Lasama, tanba nee hau laiha duvidas,” komenta Mauleto.

Partidu PPT liu husi inkontru nee deside mos atu kandidatu Prezidente PD, Fernando Lasama de Araujo ba Prezidente Republika iha eleisaun prezidensial 2012.

“Iha tempu besik ami sei ba hasoru Senhor Lasama hodi hatoo ami nia apoiu ba nia nudar kandidatu ba iha eleisaun Prezidensial,” hatete Isaac Xavier. din
.

Emprezariu PPR Debe Mandiri, ANZ ho BNU La Selu To’o Ohin Loron

.

MIRO NASCIMENTO – SUARA TIMOR LOROSAE - 27 Setembru 2010

DILI - Banko komersial 3 iha Timor Leste, hanesan Banko Mandiri, ANZ ho BNU, lamenta tebes ho atetude emprezariu Timor oan lubuk ida ne’ebe bad eve tiha osan hodi kaer Projetu Pakote Referendo (PPR), maibe to’o ohin loron seidauk selu.

Atetude ne’e fo impaktu bo’ot ba banku nia atividade. Tanba ne’e, banku hirak ne’e hato’o ona pedidu ba Parlamentu Nasional liu husi Komisaun C ba asuntus Ekonomia, Finansas no Anti Korupsaun, atu bele toma atensaun.

Prezidenti Komisaun C, Manuel Tilman, Sesta (24/9), informa katak, komisaun sei halo audensia urjenti ida ho banku 3 ne’e iha Tersa-Kuarta (28-29/9), hodi rona esklaresementu no buka solusaun ba problema.

“Debe ne’e tuir ami rona besik milaun 5 USD. Osan ne’e tuir los tenke selu ona bainhira hetan ona pagamentu husi Ministeriu Finansas (MF). Maibe, sira (emprezariu PPR-red) lae, debe tiha depois simu osan la selu fali,” afirma Tilman ba jornalista sira iha Parlamentu Nasional.

Prosesu legal ne’ebe iha sublinha katak, emprezariu sira sei hetan pagamentu liu husi kontas Bankaria AECCOP ne’ebe nia konta bankaria iha banku tolu ne’e hotu inklui iha Mikro Finansas. Maibe, bainhira halo pagamentu, governu tranfsere direita ba konta Bankaria Mikro Finansas, hodi emprezariu balun nia tusan la hetan kua iha banku komersiantes tolu sira seluk.

Banku Mandiri, tuir informasaun ne’ebe Tilman rona, dala ruma sei taka atu fo deve, kuandu sira la selu. Tanba nia sentral iha Indonesia lakohi tan aloka osan mai TL, bainhira osan inan, sira (banku Mandiri TL) seidauk haruka fila ba Banku Sentral Mandiri iha Indonezia.

Banku tolu ne’e iha kontribuisaun bo’ot ba TL nia investimentu no bele sai garantia ba investidor sira atu halo investimentu iha rai laran.

“Ita lalika loko an, tanba oras ne’e ema estranjeiru barak komesa lakon konfiansa ba ita nia governu, ne’ebe dala ruma halo tiha kontratu mas selu mos lahun la dikin,” Tilman hateten.

Antes ne’e, katak Tilman, Komisaun simu ona informasaun katak governu seidauk selu kustus ba PPR hamutuk milaun U$5 resin, hodi fo impaktu emprezariu balun la konsege hamos sira nia debe iha banku. Maibe, hafoin simu lamentasaun husi banku tolu ne’e, Tilman konfesa katak nia konfirma ona ba Ministeriu Finansas katak osan ne’e selu hotu ona ba emprezariu liu husi kontas Mikro Finansas.

Ba kestaun ne’e rasik, banku tolu ne’e foti pozisaun no comment ba jurnalista sira, hodi hein deit loron hasoru malu ho Komisaun C.

PPR Beheda Rihun U$40 ba Uma Kain Rua Iha parte seluk, Komisaun G ba asuntu Infra-estrutura katak, Projetu Pakote Referendum (PPR) fornesementu be mos iha Be-Heda la iha balansu, tanba fo deit benifisiu ba uma kain rua (2).

PPR fornesementu be mos ho sistema Water Pump kaer husi kompania H2O hatudu duni kualidade, Maibe la fo benefisiu ba uma kain barak iha Be-Heda.

Projetu ne’e remata hotu ona, maibe seidauk kompleta ho sistema atu dada be husi posu ba tanki tanba seidauk liga ho eletrisidade.

No sai problema ituan tanba jerador atual mos nia kapasidade la sufisiente atu fornese enerjia ba makina ba water pump atu funsiona, tanba ne’e to’o agora populasaun seidauk bele hetan benifisiu husi projeitu ne’e.

Parte seluk, komisaun G mos halo fiskalizasaun ba PPR husi Ministeriu Saude ba perfurasaun no instalasaun be mos iha sentru saude Fatuberliu, Distritu Manufahi ho montante rihun U$15,933.43. kompanhia Nove Irmãos hanesan responsavel, finaliza tiha ona perfurasaun hodi monta ona bomba no kanu. Maibe, sai problema tanba be la sai no abandona deit. Situasaun ne’e halo infermeirus no parteiras sira prekupa tanba be la iha.

Komisaun G identifika mos katak, projetu kanalizasaun be mos iha Suku Tutuluro ho Suku Fahinehan, Sub Distritu Same husi Orsamentu Jeral do Estadu 2008, sei dauk halo remata no la iha razaun ruma.qdy
.